среда, 7 июня 2017 г.

Парадокс

Тасаввур қилинг сиз кам таъминланган оиласиз ва давлатнинг ижтимоий ёрдамига мухтож бўлиб қолдингиз. Ёки фарзандли бўлдингиз ва ўша туғилган фарзандингиз учун давлат ажратадиган суюнчи пулини олишингиз керак. Ёки ўша туғилган фарзандингиз учун икки ёшгача бўлган болаларга бериладиган нафақа олмоқчисиз. Бу учун биринчи навбатда маҳалла раисига учрашасиз. Маҳалла раиси сизни фарзандингиз туғилганини қўлингиздаги гувоҳномага қараб аниқ билса ҳам ёки сизнинг кам таъминланган оила эканингизни шароитингиздан аниқ билса-да яна ўша ўзингизга тегишли пулларни (албатта-да, ахир давлат ижтимоий ёрдам пулларини сизга ўхшаган кам таъминланган оилаларга бериш учун ёки хотинингизни туққани учун унга суюнчи пули берилишини ёки оилавий аҳволингизга қараб болангизга икки ёшгача "парвариш пули" тўланишини қонунан жорий қилиб қўйибди) олишингиз учун сизни қўлингизга халқ тили билан айтганда "тахлаб" келишингиз учун бир гала ҳужжатларнинг рўйхатини беради. Ҳаммаси аниқ ва равшан; кам таъминланган оиласиз ёки хотинингиз туққан, аммо сиз ўша маҳалла раиси қўлингизга берган рўйхатдаги ҳужжатларни унга тақдим этмас экансиз гарчи аниқ ўзингизга тегишли бўлса ҳам ўша ёрдам пулини ёки ҳатто суюнчи пулини ҳам ололмайсиз. Ҳатто рўйхатдаги уч-тўртта ҳужжатдан биттасида камчилик бўлса ҳам пулни ололмай юраверасиз. Қонун ҳамиша қонун. Шу учун сиз ҳеч қандай эътирозларсиз маҳалла раиси берган ҳужжатларни келтирасиз.

Аммо...., аммо негадир қандайдир давлат ташкилотлари, муассасалари сиздан пул олмоқчи ёки йиғмоқчи бўлсалар уларнинг қўлида қандайдир қонуний ҳужжати бўлмайди. Энг қизиғи сиз ўша беришингиз керак бўлган пул учун қандайдир ҳужжат сўрасангиз сиздан хафа бўлишади ва сизни дарров "давлат сиёсатига қарши бўлган одам"га чиқаришади қуйишади. Масалан, мактабда ёки коллежда ўқийдиган болангиз ўқитувчиси металлом ва макалатура олиб боришини  сўраётганини айтади. Уйингизда металлом йўқ. "Болам, уйимизда металлом йўқ, бориб ўқитувчингга айт" дейсиз. Эртаси куни болангиз "дада уйимизда металлом бўлмаса пулини олиб борар эканман" деди. "Хўш, бу иш қайси қарор билан ёки қайси қонун билан қилинаяпти?" деб сиз ҳеч кимдан ҳужжат сўрай олмайсиз. Мабодо сўрасангиз дарров "нима сиз давлат сиёсатига қаршимисиз?" дейишади.

Ёки кўп жойларда чироғи ёнадими ёки ёнмайдими бюджет ташкилотида ишлайдиган одамларнинг маъошларидан қандайдир суммалар (аниқ билганим мактаб ўқитувчилари 40.000 сўм, коллеж ўқитувчилари 50.000 сўм) мажбурий ушлаб қолинаяпти. Шу туфайли чироғи унча кўп ёнмайдиган жойларда яшаётган "бюджетниклар" ёқилмаган чироқ учун электрчиларни минглаб киловатт чироқ учун қарз қилиб қўйишган, аммо ҳар гал янги маъош тарқатилганда уларнинг маъошидан яна чироқ учун ушлаб қолаверишади. "Ошиқчаси билан тўлаб қўйибман, яна оласанми" деб ҳеч ким эътироз билдира олмайди. Мабодо эътироз билдирса ҳам "бу давлат сиёсати" деб эътирозчининг оғзига уришади ва "нима сиз давлат сиёсатига қаршимисиз?" дейишади.

Энди бошдан дўппини олиб қўйиб ўйлаб кўрайлик. Нега кимнидир ўз ҳақ-ҳуқуқини таниши ёки кимлардандир талаб қилиши "давлат сиёсатига қарши бўлиш" деб баҳоланиши керак?
Аслида эса "қандайдир маъсул шахслар ўз вазифасини сидқидилдан бажармагани бу уларнинг давлатимизнинг "ҳамма нарса халқ учун, халқнинг фаровонлиги учун" сиёсатига қаршилигини билдиради"ку!  Пардоксни қаранг-ки кимлардир ўзига тегишли вазифани бажармай, қонун-қоидаларга зид иш юритади-да, унинг ўша ноқонуний иши юзасидан сиз эътироз билдирсангиз у эмас балки сиз "давлат сиёсатига қарши" деб таърифланаверасиз, "давлат сиёсатига қарши чиқувчи шахс" бўлиб баҳоланаверасиз.
Хўш, аслида ўз вазифасини бажармаётган маъсул шахс давлат сиёсатига қаршими ёки ўз ҳаққингизни таниганингиз ва талаб қилганингиз учун сиз қаршимисиз? Буни менга ким тушинтиради?

Р.С. Бу масалада кўп ўйлайман. Наҳотки давлатимиз шунақа сиёсат олиб бораётган бўлса. Йўқ, асло йўқ. Қонунларга қарасангиз асло ундай эмас. Фақатгина айрим маъсуллар ана шу нарсани тушунмаяптилар ёки Давлат тараққиёти йўлига тўғаноқ бўлмоқдалар. Аммо бу ҳам вақтинчалик ҳолат. Худо хоҳласа кун келиб ҳаммаси из-изига тушади ва умид қиламиз сизнинг ўз ҳақ-ҳуқуқларингизни талаб қилишингиз асло "давлат сиёсатига қарши"лик билан баҳоланмайди.

суббота, 3 июня 2017 г.

"Садоқат"гача бўлган йўл ёки қайсар Тотти.

Бундан бир неча кун олдин Италиянинг "Рома" жамоаси ўйинчиси Франческо Тоттининг футбол билан хайрлашгани кўпчилик футбол мухлисларни ҳаяжонга солди. Йўқ, Тотти топ-футболчилар сафига кирмайди. Унинг бисотида совринлар кам. Футбол мухлисларини ҳаяжонга солган ҳолат унинг футбол билан хайрлашгани учун эмас, балки фаолияти давомида фақат битта жамоа таркибида узоқ йиллар садоқат билан тўп сургани учун эди.

Ҳа, у бутун футболчилик фаолиятини биргина Римнинг "Рома" жамоаси сафида ўтказди. Ўз вақтида унга Европанинг манаман деган жамоаларидан таклифлар тушган. Аммо у ўз жамоасини ўзгартиришни хоҳламаган. Унинг бу иши таҳсинга сазовор. Аммо танганинг яна бир томони бордай Тоттининг ҳам фаолиятини Ромада тугатишига яна бир сабаб бор. Ана ўша сабаб туфайли Тотти "Рома"да охиригача қола олди.

Маълумки ҳар қандай кучли ўйинчи ўз жамоасига Тоттидай садоқат билан ҳар қанча хизмат қилмасин ёши ўтиб боравергани сайин барибир жамоа мураббийлари, раҳбарлари ёши ўтиб бораётган ундай ўйинчилардан қутилишга ҳаракат қилишади. Улар бу йўлда баъзи ўйинчиларни сотиб қутилишса, баъзиларига шунчаки жамоадан чиқиш эшикларини кўрсатиб қўйишади ва ўша "қария" ўйинчи ўзига жамоа топишга ўзи уринади ёки биратўла фаолиятини тугатиб қўя қолади. Тотти билан эса бундай ҳолат бўлмади. Бунга сабаб эса у ёши ўтиб боравериб мураббийлар томонидан "жамоага керак эмас" деб хулоса чиқариладиган пайтда характер кўрсатиб ўша ўзини "чиқитга чиқараётган" мураббийлар билан аёвсиз талашди. Ҳар гал шартномаси тугайверадиган маҳалда  эркин агент сифатида жамоадан ҳайдаб юбормасликлари учун у жамоа раҳбарлари билан муросасиз курашди. Ҳа, у ўзини бахшида қилган жонажон жамоаси сафида фаолиятини тугатгунича қолиш учун бир сўз билан айтганда том маънода жанг қилди. Тоттининг ана шу қизиққонлиги ва ўзи учун курашгани ҳам маълум маънода унинг "Рома"да 40 ёшигача қолишига сабаб бўлди. Агар у ҳам бошқа баъзи ўйинчиларга ўхшаб жамоа мураббийи ва раҳбарияти олдида "одобли бола" бўлиб турганида "Рома"да ишлаган раҳбарлар ва мураббийлар уни ҳам эрта чиқитга чиқарар эдилар ва фаолиятини "Рома"да тугатишига имкон бермасдилар.

Шу ўринда Тоттидай ўз жамоаларида афсона бўлишга улгурган Касильяс ва Раулларни эслаб ўтишни жоиз деб топдим. Кўпчилик уларни ўз жамоасига садоқат кўрсатмасликда айбламайди, аммо садоқатдан гап кетганда уларни эсламайди ҳам. Шу ўринда улар жонажон жамоаларидан ўз ихтиёрлари билан кетмаганларини биров билса, биров билмайди. Уларнинг хар иккаласи ҳам Мадриднинг "Реал" жамоаси учун жонларини беришган эди. Ва улар иккаласи ҳам ўз фаолиятларини  "Реал"да тугатиш орзусида эдилар. Ўша пайтларда буни улар ўз интервьюларида бот-бот такрорлашар эди. Аммо "Реал" мураббийлари ва жамоа раҳбарлари уларга бундай имконни бермадилар ва ҳатто биттагина хайрлашув ўйинини ҳам насия қилиб уларнинг иккаласини ҳам олдинма кейин жамоадан шунчаки хайдаб юборишди. Ана ўшанда бу икки футболчига Тоттидагидай курашувчанлик хислати етишмади ва улар иккиси ҳам бошларини эггунча кўзда ёш билан Реални тарк этишди.
Шу ерда "уларга Тоттидагидай курашувчанлик етишмади" деяпману аммо уларда ўша курашувчанлик бўлганда ҳам уларни барибир "Реал"дан кеткизишар эди. Чунки "Реал" "Рома" эмас. "Реал"нинг раҳбари хам Тотти мухлисларининг нафратидан қўрқадиган "Рома"нинг рахбаридай раҳбар эмас. Агар ўшанда Касильяс ва Раулда курашувчанлик ва журъат бўлганда ҳам қаҳри қаттиқ "Реал" раҳбарияти уларни турли йўллар билан барибир жамоадан кеткизарди. Шу туфайли ҳам Тоттининг раҳбарият борасида ҳам омади келган. Агар у умрини "Реал"га бағишлаб шу жамоада тўп сурганда "Реал" раҳбарияти унга "Рома" раҳбарияти берган имкониятни умуман бермасди. Шунчаки Рауль ва Касильясга ўхшаб хайр-хўшни ҳам насия қилиб шунчаки жамоадан кетказиб  юборишар эди.

Эсланг, фаолиятининг охирги 4-5 йилида Тотти қанчалик синовларга дучор бўлганини. "Рома"га келаётган ҳар бир мураббий охирги йилларда унга ўйин амалиёти бермасликка ва шу йўл билан қаҳрамонимизни жонидан тўйдириб жамодан кетказишга уринди. У эса ҳар икки гапининг бирида мураббий унга ўйнаш учун имконият бермаётганини ва агар имконият берилса ҳали "Рома" учун бор кучини бериб ўйнашга тайёрлигини тинимсиз таъкидлайверди. Унинг бу сўзлари "Рома" ишқибозларига бошқача таъсир қиларди ва улар стадионда ҳам, жамаоанинг машғулотлар базасида ҳам тинимсиз Тоттини қўллаб-қувватладилар ва доим "Тоттига имкон бер", "Тотти биз сен билан" каби баннерларни кўтардилар. Тотти доим мухлислар ардоғида эканини билиб доим ўзига ўйин амалиёти бермаётган мураббийларга дадил қарши чиқаверган бўлса, мухлислар нафратига йўлиқишдан чўчиган мураббийлар ва раҳбарият эса Тоттига барибир ҳатто заҳирадан тушириб бўлса-да ўйнаш имкониятини бердилар. Ва охир-оқибат бундан ҳамма ютди. Тотти садоқат бобида афсона бўлди. Унга имконият берган мураббийлар ва раҳбарият мухлислар олқишига ва меҳрига сазовор бўлди. Аммо энг муҳим ишни характер кўрсатиб, курашиб Тоттини ўзи кўрсатди.
Касильяс ва Раулга ўхшаганлар эса ўз характерлари ва бўшликлари учун садоқат кўрсатишда Тотти даражасига чиқолмадилар. Аниқроғи уларнинг Тотти даражасига чиқишлари учун шунчаки имкон беришмади холос.

воскресенье, 21 мая 2017 г.

"Тегма, куясан".

Собиқ Иттифоқ замонида ёзувчи бўлиш осон бўлмаган. Ёзувчи йўлидаги катта-катта муаммоларни гапириб ўтирмайман, улар ҳатто ўз асаридаги қаҳрамонларга ҳам исмни минг ўйлаб, минг ўзгартириб танлаган.

      " - Алё, Фалончи Фалончиевич бу нима қилганингиз? Кеча "Шарқ Юлдузи"да қиссангиз чиққан экан. Нега салбий қаҳрамонни исмини Болтавой қўйдингиз? Ахир бизнинг молиявий ишларимизни юритадиган каттамизнинг "зам"ларининг исми Болтавойку, Болтавой Ўроқович. Мабодо китоб қилиб чиқартиришда ўзгартиринг. Китобда ҳам шу ҳолида чиқиб кетмасин.

     -Хўп, хўп."

    "- Алё, Фалончи Фалончиевич бу яна нима қилганингиз. Сизга нима дегандим. Нега янги чиққан китобингиздаги қиссадаги салбий қаҳрамоннинг исми Тешавой қўйдингиз? Ахир бизнинг молиявий ишларимизни юритадиган каттамизнинг "зам"ларининг исми Тешавойку, Тешавой Кетмонович. "Ўзингиз ўзгартир деган эдингиз" дейсизми? Ўзим "ўзгартир" деган бўлсам "Тешавой қил" демаганмаку. Олдинги "зам" Болта ишдан урилиб, ўрнига Тешавой Кетмоновични "зам" бўлиб келишлари тушимга кирибдими? Бундан кейин эътиборлироқ бўлинг.

   - Хўп, хўп."

Юқоридагидай телефон қўнғироқлари ёзувчиларга кунда бўлмаса ҳам кунора бўлиб турган.
Ёзувчилар доим "Ижобий қахрамон бўлса хоҳлаганларингдай атайверинглар, аммо салбий қаҳрамонларнинг номи биронта раҳбарнинг номига ўхшаш бўлиб қолмасин" деб огоҳлантирилиб турилган.
Шу туфайли ҳам ёзувчилар кўпинча салбий қаҳрамонларига юқорида ёзганимдай минг ўйлаб, минг ўзгартириб ном танлашган.
Бугунги кунда эса ёзувчиларга мазза. Ўз асарларидаги салбий қаҳрамонларга хоҳлаган исмларини қўяверишади. Энди бу билан хеч кимнинг иши йўқ.

Энди ҳозирги кунда у қандай соҳада хизмат қилишига, хоҳ электрон ОАВ бўлсин, хоҳ даврий нашрлар бўлсин журналистларга қийин. Улар танқидий мақолаларини минг ўйлаб, минг ўзгартириб ёзади. (Тўғри Собиқ Иттифоқ даврида ҳам журналистларга ёзувчилардан осон бўлмаган. Аммо, биз энди мустақилмиз-ку. Наҳотки энди ўзимизнинг журналистларимиз ўзимизнинг муаммоларимиз ҳақидаги танқидий мақолаларини ҳам ўйлаб ёзсалар. Начора, ҳатто асосли танқид ҳеч қайси замонда, ҳеч кимга ёқмас экан-да.)

"- Алё, бу фалонча интернет сайтининг админими? Ука(ёки ака) сиз нималар қилиб юрибсиз? Кеча нега ўқитувчилар ҳақида, уларнинг ўз ишларини бажармай бошқа юмушларга жалб қилинаётгани ҳақида ёздингиз? Қайерда ўқитувчилар ўз ишлари қолиб бошқа юмушларга жалб қилинаётган экан? Қўлингизда фактингиз борми? Агар билсангиз бизда ундай нарса йўқ. Агар, мабодо битта-яримта ўқитувчи бирон ерга ҳашарга борган бўлса у  ўз ишидан бўш бўлган пайтида ихтиёрий равишда борган. Кейин, нега битта мактабдаги аҳволни "ҳудудимизда", "мамлакатимизда" деб ёзаяпсиз. Ҳудудингизда ҳам, мамлакатимизда хам бундай гап йўқ. "Мана кеча боламдан айттириб юборгани етмагандай бугун ўқитувчисининг ўзи уйимга металлом қидириб келди" дейсизми? Агар билсангиз укажон мактаб(ёки коллеж)га ўша металломни пули ўтказиб берилади ва улар ўша пулни мактаб(ёки коллеж)ларининг ободончилиги ва кам-кўсти учун ишлатишади. Кейин, нима сиз давлатимизнинг сиёсатига қаршимисиз? Бу соҳага аралашманг. Куйиб қолманг тағин. Материални тезда сайтингиздан олиб ташланг.

-Узр, биздан хато ўтибди бошқа қайтарилмайди.

"- Алё, бу фалонча газетанинг таҳририятими? Менга бош муҳаррир керак. "Иш билан ташқарига чиққандилар" дейсизми? Ташқарида қанақа иш экан у? Нега у иш пайтида ўз жойида ўтирмайди? Газеталарингни кечаги сонида "банк ходимлари томонидан турли нафақаларга лотерея қўшиб бераяпти" деб нега танқидий мақола чиқардинглар? Қайерда банк ходимлари нафақаларга лотерея қўшиб бераётган экан? Ҳеч қайерда банк ходимлари лотерея қўшиб бермаяпти, аксинча халқнинг ўзи қизиқиб олаяпти. Ҳеч ким уларни мажбурламаяпти. "Нега унда банк ходими нафақа тарқатишга лотерея кўтариб боради, нега банкнинг ўзи ўша лотереяни чиқаради, банкнинг лотерея чиқаришдан, банк ходимининг лотерея сотишдан бошқа иши йўқми?" дейсизми? Ука(ёки ака)жон, бу банкнинг тадбиркорлигига киради. Ўз ишини қилиб яна лотерея чиқартириб сотишни эплаяптими, ўша банк раҳбарларининг тадбиркорлигига қойил. Қани бошқа банклар хам ана шундай тадбиркорликни эпласин қани? Кейин шошманг, нима сиз давлатимизнинг тадбиркорликни ривожлантириш сиёсатига қаршимисиз? Бу соҳага аралашманг. Куйиб қолманг тағин. Бошқа бундай мақолани берманглар, акс холда судда жавоб берасизлар.

- Узр, бўлди тушундик. Бошқа қайтарилмайди.

Юқоридагидай телефон қўнғироқлари кунда бўлмаса ҳам кунора хали у сайт админига, ҳали бу газета таҳририятига қайерлардандир, кимлардандир бўлиб турибди. Шу учун ҳам охирги пайтларда долзарб мавзуда ёзилган баъзи танқидий мақолалар интернет сайтларда узоқ қолмаяпти. Телефон бўлгандан ўчирилаяпти.

Бир пайтлар раҳматли қизиқчимиз Ҳожибой Тожибоевнинг "Тегма куясан. Ана куйдииинг" деган ҳажвияси чиққанда роса машҳур бўлиб кетганди. Қизиқчимиз оғзидан чиққан ўша иккита оддий гап бугун халққа машҳур бўлган иборага айланиб бўлган. Ўз кўзингиз билан кўрган бир муаммони бирон жойда ёзиб чиқмоқчи бўлсангиз "Ҳой, тегма куясан" дейдиган одам албатта рўпарангиздан чиқади.

Ҳаммамизга маълум бугунги кунда халқ фаровонлиги йўлида мамлакатимизда жуда катта ислоҳотлар бошланди. Бу ислохотларнинг ўзаги "халқ мансабдор шахсларга эмас, мансабдор шахслар халққа хизмат қилиши керак" деган шиор бўлаяпти ва бу гап қуруқ шиорлигича қолиб кетмаяпти. Жойларда махаллий рахбарлар кунда халқнинг олдига чиқиб муаммолар билан танишаяптилар, ўша муаммоларнинг ҳал қилиниши чораларини кўраяптилар. Юртбошимизнинг ва кўпгина раҳбарларнинг халқнинг муаммолари устида, уларнинг ечими хақида бош қотираётганлари тахсинга сазовор. Аммо, барибир орамизда баъзи муаммолар гапирилганда ёки кўтарилганда ҳанузгача "тегма куясан" дейдиган одамларнинг борлиги афсусланарли ҳолатдир.
Аслида муаммоларни кўтараётган журналистлар эмас, балки ана ўшалар давлатимизнинг "хамма нарса халқ фаровонлиги ва манфатлари учун бўлиши керак" деган устувор сиёсатига қарши чиқаётган одамлардир.

Шу ўринда одамларимизни кўнглига таскин бераётгани ва юртбошимизнинг олиб борётган халқчил сиёсатларини янада кўпроқ қўллаб-қувватлашга ундайдигани кечагина  давлатимизнинг халқчил сиёсатига қарши чиқиб ким(лар)гадир "тегма куясан" деб пўписа қилган ва қилаётган касларнинг ўзлари "куйиб" ишдан ҳайдалиб кетаётганларидир. Халқнинг фаровон бўлишига, Ватанимизнинг гуллаб яшнашига тўсиқ бўлаётганларнинг ҳоли бундан бошқача бўлиши мумкин ҳам эмас. 

Р.С. Қайерлардадир, кимлар биландир бўлиб ўтган телефондаги суҳбатлар айнан мен тепада ёзганимдай бўлиб ўтмай бошқачароқ тарзда бўлиб ўтган бўлиши мумкин. Лекин мазмунан шунга ўхшаш бўлганига менинг асло шубҳам йўқ.

среда, 17 мая 2017 г.

"Прописка" очилса пойтахтда уй-жойларнинг нархи ошади(ми?).

Бизнинг бошқаларникига ўхшамаган ўз ишларимиз бор. Шулардан бири оддий инсонлар учун анча йиллардан бери пойтахтимиз Тошкент шаҳрида доимий яшаш учун рухсатнома, яъни кўча тилида айтганда "прописка" олишнинг мутлақо иложи йўқлигидир.
Эсимда, 1999 йил 17 февралга қадар пойтахтимиздан "прописка" олишда ҳеч қандай муаммо йўқ эди. Аммо ўша йили 16 февралда террорчилар томонидан пойтахтимизда амалга оширилган портлашлар ҳукуматимизни сергаклантирди ва 17 февраль куни биринчи президентимиз И.А.Каримов томонидан "Тошкент шаҳрида доимий рўйхатдан ўтишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисидаги қонун" эълон қилинди ва шу билан вилоятлардан кўчиб бормоқчи бўлган аҳоли учун Тошкент шаҳрида "прописка" олиш бутунлай ёпилди.

Йўқ, мен ушбу постимда ўша қарорни мухокама қилмоқчи эмасман. Зарурат бўлгандир-ки ўша қонун қабул қилинган. Мени кўпроқ бу қарорга нисбатан одамларнинг фикрлари қизиқтирган. Масаланинг бошқа ечимлари қизиқтирган.
Масалан, вилоятлардан пойтахтга кўчиб боришни хоҳловчилар "бу қарор ўша пайтда зарурат юзасидан қабул қилинган бўлса, кейинчалик аҳвол ўзгарди, давлатимиз анча оёққа турди, энди ўша қарорни бекор қилса ҳам бўлади" деган фикрни анчадан бери билдириб келишади. Пойтахтда яшовчилар эса "ўша қарор тўғри бўлган, агар "прописка"ни очиб юборилса Тошкентни вилоятликлар босиб кетади ва уй-жойларнинг нархи кескин ошиб кетади" деган фикрни билдиришади. Мана шу ерда ўшандай инсонларга қарата "пойтахт бу Ўзбекистоннинг ҳамма фуқороларига тегишли" деб ҳайқиргим келади.  (Бу фикрни олдинроқ тез-тез билдиришар эди. Ҳозир бу ҳақда унча гапирмай қўйишди. Сабабини қўйида тушинтиришга уринаман).

Эслайман, бир пайтлар Тошкент шаҳри марказида 2 хоналик квартира 2-3 минг долларга баҳоланарди. Шаҳар четроқларида эса 1000 долларга ҳам беришарди. Ўша пайтларда "прописка" энди ёпилган пайтлар эди. У пайтда ҳозиргидай интернет ва ижтимоий тармоқлар йўқ, муҳокама асосан жамиятда, жамоатчилик орасида жонли тарзда бўларди. Ана шу муҳокамаларда пойтахтликлар томонидан "прописка"ни ёпиб яхши иш қилишди, акс ҳолда бизда уй-жойларнинг нархи кескин ошиб кетарди" деган фикр тез-тез билдирилиб туриларди. Қизиғи бу фикрни ёши каттароқ инсонлар билдиришарди ва ўзим ҳам бу фикрни неча марталаб эшитганман. Аммо уларнинг бу тахминлари умуман нотўғри экан. Чунки "прописка" очилмаса ҳам уй-жойнинг нархи барибир ошиб кетди. Ошганда ҳам ҳатто ўн баравардан кўпроққа ошди. Масалан, 2001-2002 йилларда Тошкент марказидаги 2 хоналик ўртача таъмирланган квартираларнинг нархи 2-3 минг доллар бўлган бўлса, 2006 йилнинг бошидан оз-оздан кўтарилган нархлар ўша йили ёзга бориб ўша 2 хоналик ўртача таъмирланган квартираларнинг нархи  20 минг долларгача чиқиб борди. Кейинчалик эса кўчмас мулкларнинг нархи ошишда давом этиб ўшандай квартираларнинг нархи 40-50 минг долларгача чиқиб борди. Демак, уй-жойларнинг нархи ошаман деса "прописка"нинг очиқ ёки ёпиқлигига қарамайди ва ошаверади.

Шу ўринда эслаб кетишни лозим топдим; Бир пайтлар Тошкентда уй-жойлар арзонлик пайтида Қозоғистоннинг ўша пайтдаги пойтахти бўлмиш Алмати шаҳридан бизга қуруқ меваларга мижозлар келишарди ва улар Тошкентдаги уй-жойларнинг арзонлигидан ҳайратланишарди. Чунки ўша пайтда Тошкентда 2 хоналик квартиранинг нархи 3-4 минг долларлик пайтида уларда, Алматида ана шундай квартираларнинг нархи 30-40 минг доллар бўлган. Ўшанда улар "сизларда ҳам бу арзон нархлар узоқ сақланиб қолмайди, 1-2 йилда кўтарилиб кетади" дейишарди. Уларнинг тахминлари тўғри чиқди ва 2006 йилда, бир неча ой ичида уй-жойларнинг нархи кескин ошиб кетди. Ўша йилнинг апрель ойида қўлимда бироз пул йиғилди ва мени олдимда ё машина олиш ёки квартира олиш масаласи турарди. Ўшанда қозоқ мижозларимнинг гапларини эслаб мен квартира олишни танладим ва 8 минг долларга 2 хоналик квартира олдим. Ўша йилнинг июнь-июль ойларига бориб ўша мен олган квартираларнинг нархи 18-20 минг долларга чиқиб кетди.

Уй-жойлар нархининг "прописка" ёпиқ бўлган ҳолда ҳам ошиб кетаверишини ҳисобга олиб айтиш мумкинки  "прописка" очилса уй-жойларнинг нархи кескин ошиб кетади" деган гапда умуман асос йўқ. Шу учун пойтахтимиз аҳолиси ўша пайтларда ҳам, кейинчалик ҳам "прописка" очиб юборилса уй-жойларнинг нархи ошиб кетади" деб асоссиз хавотирланишган. Чунки уй-жойларнинг нархи "прописка" очилмаса ҳам ошиб кетаверди-ку!
Кейинчалик "прописка" ёпиқ ҳолатда ҳам уй-жойлар нархининг ошиб кетиши бу турдаги гапларни анча камайтирди. Чунки ўша "прописка" очилса уй-жойларнинг нархи ошиб кетади" деган инсонлар уй-жойларнинг нархи "прописка" ёпиқ бўлса ҳам ошиб кетаверишини кўрдилар ва бу мавзуда ошиқча гапирмай қўйдилар.

Хўш, прописка очиб юборилганда ёки ҳозир очиб юборилса ва бундан фойдаланиб кўплаб вилоятликлар пойтахтга кўчиб боришни хоҳлаб қолса унда аҳвол қандай бўлади? Бу муаммонинг ечими шу-ки пойтахт бўйлаб кўплаб кўпқаватли уйлар қурилади ва аҳолига сотилади. Бу учун пойтахтимизда етарлича ер заҳиралари бор.

Умуман олганда яқин тарихда, қисқа муддатларда ўз пойтахтининг аҳолисини 4-5 баравар оширган давлатлар ҳам учрайди. Масалан, кўп ишларда биз ўзимизга ўрнак қилиб кўрсатадиган Жанубий Корея.
1981-82 йилларда бу мамлакатнинг пойтахти Сеул шаҳрида 3 миллион атрофида аҳоли яшаган.  1981-йилда Сеул 1988-йилда бўлиб ўтадиган Ёзги Олимпиада ўйинларини ўтказиш ҳуқуқини ютиб олди. Ҳаммамизга маълумки Халқаро Олимпия Қўмитаси (ХОҚ) бу мусобақани ўтказишга даъвогар бўлган шаҳарларга инфратузилма, меҳмонхоналар, аэропортлар, спорт объектларини юксак даражада бўлишини талаб қилиб, спортчилар ва уларнинг делегацияларига ким зўрроқ шароит қилиб беришга ишонтиролса ўша шаҳарга мусобақани ўтказишни ишониб топширишган. Ўшанда бу мусобақани ютиб олган Сеулда жуда катта кўламда қурилиш ва ободонлаштириш ишлари бошланиб кетди. Спортчилар ва делегациянинг бошқа аъзолари истиқомат қилишлари учун кўп сонли кўп қаватли уйлардан иборат "Олимпиада шаҳарчаси" қурилган. Ўшанда бу шаҳарчада қурилган қарийб ҳамма хонадонлар хоҳловчиларга олимпиада ўйинлари тугагандан кейин кўчиб кириш шарти билан сотилган. Ўшанда бутун мамлакат бўйлаб эълонлар берилган ва хоҳловчилар мамлакатнинг исталган еридан келиб ўша уй-жойлардан сотиб олишган.
Агар Сеул Олимпиада ўйинларини ўтказиш ҳуқуқини 1981 йилда қўлга киритган бўлса, 1988 йилнинг баҳоригача катта ҳажмдаги қурилиш ишлари олиб борилди. Охир-оқибат натижа шу бўлдики Олимпиада ўйинлари тугагандан кейин 1990 йилгача Сеулнинг ахолиси салкам уч баробаргача ошиб 8 миллион кишини ташкил этди. Умуман олганда Жанубий Кореянинг бошқа шаҳарларида ҳам аҳоли сони кескин ошиб бораверди. Шаҳарларда кўплаб кўпқаватли уйларни қуриб аҳолига берилишининг сабабларидан бири бу Жанубий Кореяда танқис бўлган ер заҳираларидан унумли фойдаланиш бўлган. Агар ўшанда йирик шаҳарларда кўплаб кўпқаватли уйлар қурилиб аҳолига сотилмаганда аҳоли хусусий уйлар қуриб ўзи Кореяда шундоқ ҳам танқис бўлган ер заҳираларини янада камайтирар эди. (Мамлакатимизда, қишлоқ ҳудудларида охирги 25 йил давомида жуда катта ер заҳирасини томорқа учун аҳолига тарқатиб берилганини ва буни натижасида юз минглаб унумдор ерлар аҳоли яшаш пунктларига айланиб кетганини ҳисобласак Жанубий Корея тажрибаси бизга ҳалиям асқотиши мумкин.

Иккинчи мисолим Қозоғистон пойтахти Остана шаҳри мисолидадир. Бир пайтлар ҳали Целиноград деб аталиб юрилган пайтларда бу шаҳарда бор йўғи 150-180 минг атрофида аҳоли бор эди. Қозоғистон Президенти пойтахтни Алмати шаҳридан бу шаҳарга кўчириш ҳақида қарор қабул қилганидан сўнг бу шаҳарда энг аввало аҳоли учун янги турар-жойлар қурилиши бошлаб юборилди. Ва бу шаҳарга Қозоғистоннинг турли бурчакларидан кўплаб одамлар кўчиб кела бошладилар. Шаҳарда йиллар давомида аҳоли сони ўсиб бораверди. Хабарларинг бўлса жорий 2017 йилнинг бошларида мамлакат президенти Назарбоев Остана шаҳрининг 1 миллионинчи фуқоросига  расмий фуқороликни тантанали қилиб топширди.
Қаранг, бу шахар аҳолиси қисқа йилларда 6-7 бараварга кўпайди.

Хўш, биз нега Сеулдан ёки Остонадан тажриба ўрганмаслигимиз керак. Тўғри, Сеулда ҳам, Остонада ҳам уй-жойларнинг нархи бошқа вилоят шаҳарларига нисбатан бироз қиммат. Аммо бу кўплаб аҳолининг кўчиб боргани учун эмас, балки пойтахтлиги учундир. Агар шу шаҳарларда ҳам Тошкентдагидай "прописка" ёпиқ бўлиб кўплаб аҳоли кўплаб кўчиб бормаганида ҳам барибир уй-жойларнинг нархи вилоят шаҳарларига нисбатан баланд бўларди. Чунки улар ўз номи билан пойтахт шаҳарлардир.

Хулоса ўрнида шуни айтмоқчиманки "прописка" очилса уй-жойларнинг нархи қиммат бўлиб кетади" деган асоссиз ваҳимага тушмасдан бизнинг пойтахтимизда хам Сеул ва Остона тажрибаларини қўллаб "прописка"ни очиб юбориб кўплаб кўпқаватли уйларни қуриб аҳолига сотавериш (ёки ипотека кредити асосида қарзга бериш) керак. Чунки кўрдик, кўраяпмиз уй-жойларнинг нархи "прописка" ёпиқ бўлса ҳам ошгиси келса ошиб кетаверар экан. Кейин вилоят марказлари бўлмиш шаҳарларда ҳам турар-жойларни қуришни жадаллаштириб хоҳловчиларга кўпроқ сотавериш керак. Бу ишдан бизнинг энг ютадиганимиз аҳоли йирик шаҳарларимизга кўчиб бораверса  қишлоқ жойларидаги аҳоли деҳқончилик билан шуғулланадиган юз минглаб гектар ерларни шунчаки уй-жой бўлиб кетишидан сақлаб қоламиз.

Р.С. Албатта юқорида билдирган фикрларимда хато мулоҳазалар бўлиши мумкин. Агар сизларда бундан жўялироқ фиклар бўлса буни "муаллифнинг шахсий фикри"га йўя қолинг.